توبافی خراشاد یکی از کهنترین هنرهای سنتی در ایران است که ریشه در خلاقیت و ذوق مردم در نواحی مختلف به خصوص نواحی روستایی دارد. پارچههای توبافی به دلیل کیفیت بالا و رنگهای متنوع در صنایعدستی جایگاه ویژهای دارد که در سالهای اخیر به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری و سوغاتی اصیل، مورد توجه قرارگرفتهاست. حفظ و گسترش هنر توبافی باعث ایجاد رونق اقتصادی و معرفی فرهنگ و هنر ایرانی در بازارهای جهانی میشود.
توبافی چیست؟
پارچهبافی دستی خراشاد یا توبافی به زبان محلی، یکی از مهمترین صنایع دستی استان خراسانجنوبی است. درواقع به هنر تولید انواع پارچههای سنتی پنبهای یا ابریشمی گفتهمیشود که همچنان در روستای خراشاد و برخی دیگر از روستاهای استان رواج دارد. در گذشته بخش مهمی از پارچههای مصرفی به وسیله هنر توبافی تامین میشدهاست.
تاریخچه توبافی در ایران و خراشاد
تاریخچه توبافی در ایران به دوران پیش از صنعتی شدن نساجی باز می گردد. این هنر در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران مانند یزد، اصفهان، خراسان جنوبی و شمالی رواج داشت. در واقع هنر توبافی یک هنر دستی است که بیش از ۳۰۰ سال پیش در منطقه خراشاد، روستایی کوچک در خراسان جنوبی؛ در دل دره نصرآباد رایج بوده است. در زبان پهلوی نام این روستا به معنای «محل طلوع خورشید» است. اهالی روستای خراشاد در حوزه کشاورزی و صنایع دستی فعالیت دارند. مهمترین هنر دستی این روستا توبافی است؛ که با استفاده از دستگاه های سنتی و الیاف طبیعی پنبه و ابریشم، پارچه و حوله های طبیعی تولید می کنند.
ابزار و وسایل مورد نیاز در تهیه محصولات توبافی
برای تهیه محصولات توبافی وسایل و ابزار خاصی مورد نیاز است که شامل بخش های اصلی و لوازم جانبی می شود.
| ابزار و وسایل اولیه | نقش در توبافی |
| دار (دستگاه بافندگی) | چارچوب چوبی یا فلزی که پارچه روی آن بافته می شود و اغلب دو وردی یا چهار وردی بوده و در محلی به «کل کار» تعبیه می شود. |
| تار(چله) | نخ های طولی که روی دار کشیده می شوند. |
| پود | نخهایی که به صورت عرضی در بین تارها عبور داده میشوند. |
| ورد | جابجا کردن تارها. |
| دفتین(شانه) | فشرده سازی نخ پود. |
| ماکو(سبچ) | وسیلهای چوبی که ماسوره داخل آن قرار میگیرد. |
| ماسوره | نخ پود روی آن پیچیده و در ماکو گذاشته میشود. |
| قیچی | برای قطع کردن نخ های اضافی |
| نخ کش و سوزن مخصوص | رفع اشکالات و وصلکردن نخها |
| نخ (پنبه، ابریشم، کرک) | به عنوان ماده اولیه باتوجه به نوع محصول انتخاب می شود. |
| رنگ های طبیعی(گل زعفران-پوست انار، گردو، پیاز، پودر سنگ) | برای متنوعکردن طرح و رنگ پارچه |
لازم به ذکر است ابزار و تجهیزات، مرحله چلهکشی و بافت این هنر سنتی با سایر روستاهای خراسان جنوبی و دیگر استانهای کشور از قبیل خراسان شمالی، یزد، اصفهان و سمنان متفاوت میباشد.
مراحل تولید پارچههای توبافی خراشاد
استان خراسانجنوبی به دلیل داشتن دست بافتهای سنتی، مواد اولیه بومی و فضای روستایی خاص به عنوان مرکزی برای صنایع دستی ارزشمند تبدیل شدهاست. در این منطقه پارچههای توبافی در چند مرحله توسط هنرمندان روستایی بافتهمیشود. توباف ابتدا مواد اولیه مانند ابریشم، پنبه یا کرک را تهیه میکند و سپس از این مواد نخ میریسد. در مرحله بعد نخهای به دستآمده را جوشانده و برای ضخیمکردن آنها از آرد استفاده میکند. سپس نخ کلاف را داخل «نورد» میگذارند تا خشک شود و به وسیله چرخ دوکریسی، نخها را به دور ماسورهای که از جنس نی است، میپیچانند و با کمک تُوتَنوک عمل کشیدن نخهای چله را بر روی ۴ عدد چوب یا بیشتر (بسته به طول چله) در یک زمین بزرگ انجام میدهند.
عمل چلهپیچی در روستای خراشاد با کمک چرخ بزرگ چوبی (چرخ تُوتَنی) صورت میگیرد که شباهت زیادی به چرخ چاه دارد. پس از چلهپیچی و گرونهکردن نخهای چله، نخها را یک تار یک تار از داخل تیغ و گُلِهها عبور داده و دستگاه را وصل میکنند. نخپود را روی ماسوره پیچیده و آن را داخل ماکو قرارداده و با کمک آن نخپودها را از لای تارها عبور میدهند و با شانه هر ردیف نخ را میکوبند. به وسیله پوشالها، تارها را بالا و پایین میبرند تا تارها به دور نخهای پود بپیچند و این کار چندبار تکرار شده تا چلهها کاملا مصرفشود، در انتها و پس از اتمام چله آن را از محلهای در نظر گرفتهشده؛ برشمیدهند.
مناطق فعال توبافی در ایران
هنر توبافی یا حولهبافی در بیشتر روستاها و مناطق تاریخی رواج دارد. امروزه این رشته در شهرهای مود، فردوس، خوسف، صرآباد، آسیابان، میغان، سیدال و روستاهای خراسان جنوبی مانند خراشاد، دستگرد، گیوشاد و نوفرست رواجدارد. توبافی خراشاد در سال ۱۳۹۶ ثبت ملی شد و در سال ۲۰۱۸ میلادی، روستای خراشاد به دلیل جایگاه ویژه در این هنر، به عنوان «روستای جهانی توبافی» در فهرست شهرها و روستاهای جهانی صنایع دستی ثبت شد. انتخاب خراشاد به عنوان روستای ملی توبافی و سپس انتخاب آن به عنوان روستای جهانی توبافی از فرصتهای ایجاد شده برای توسعه و ایجاد کارگاههای بزرگ حولهبافی به ویژه در شهرستان بیرجند بودهاست.
ویژگی های محصولات توبافی
صنایع دستی در هر سرزمینی ویژگی های خاص خود را دارد؛ امتیازات محصولات توبافی نیز این محصول را به یکی از ازرشمندترین پارچههای دستبافت سنتی در ایران تبدیل کردهاست. این محصولات به دلیل استفاده از الیاف طبیعی و بافت کاملا سنتی از محبوبیت ویژهای برخوردار است.
تفاوت توبافی با سایر محصولات نساجی
وجه تمایز پارچههای توبافی با سایر محصولات نساجی را میتوان در استفاده از پنبه دانست؛ از آنجایی که تمام مراحل بافت آن با دست انجام میشود ضد حساسیت است و از سویی سریع خیس و سریع خشک میشود به همین دلیل افراد زیادی تمایل به خرید این پارچهها دارند.
ویژگیهای منحصربفرد توبافی خراشاد
در ادامه مهمترین ویژگیهای توبافی خراشاد را بررسی میکنیم:
| ویژگی محصولات توبافی | مزایا برای مصرف کننده |
| استفاده از مواد اولیه طبیعی | سازگار با محیط زیست و سلامت پوست |
| سبک و خنک بودن | بافت لطیف و مناسب برای هوای گرم و خشک |
| دوام و استحکام بالا | ماندگاری زیاد و مقاومت در برابر شست و شو |
| اصالت و زیبایی | طرح های ساده و الهام گرفته از فرهنگ محلی |
| تنوع کاربرد | قابل استفاده به عنوان حوله، رومیزی و... |
| همسو با محیط زیست | بدون مواد شیمیایی و مصنوعی |
همسویی اصالت و طبیعت در دستبافتهای روستای خراشاد، اهمیتدادن به مسائل زیستمحیطی و خطرات ناشی از فرآیند تولید رنگزاهای مصنوعی و پساب حاصل از آنها، توجه به آرامش آدمی همراه با استفاده از مواد طبیعی و … باعث منحصربهفرد شدن این محصولات شدهاست.
کاربردهای محصولات توبافی خراشاد
این پارچههای دستباف به دلیل لطافت، دوام و اصالت فرهنگی، کاربردهای متنوعی در زندگی روزمره و صنایع مدرن دارند. توبافی خراشاد امروزه بیش از هر چیز با حولههای دستبافت پنبهای شناختهمیشود، اما در کارگاههای این روستا محصولات دیگری هم بافتهمیشوند. مهمترین تولیدات فعلی عبارتند از:
حولههای دستبافت
اصلیترین محصول توبافی خراشاد است. این حولهها نرم، سبک، ضدحساسیت و بسیار بادوام هستند و به دلیل استفاده از پنبه طبیعی، محبوبیت زیادی در ایران و حتی خارج از کشور دارند.
پتو و روانداز نخی سبک
نوعی پتو یا ملحفه دستبافت که بیشتر در فصول گرم استفاده میشود. این محصول در کنار حوله، یکی از تولیدات سنتی روستا به شمار میآید.
رومیزی و سفرههای دستبافت
برخی کارگاهها همچنان رومیزیها و سفرههای ساده و زیبا را میبافند که هم مصرف روزمره دارند و هم بهعنوان صنایعدستی تزئینی شناخته میشوند.
پارچههای متری دستبافت
پارچههایی هستند که بهصورت خام تولید میشوند و مشتریها آنها را برای دوخت ملحفه، روبالشی یا لباسهای سبک استفاده میکنند.
در گذشته در خراشاد لباسهای محلی و چادرشب هم بافتهمیشد، اما امروزه این محصولات بیشتر جنبه نمادین و نمایشی دارند و بهصورت جدی تولید نمیشوند.
چرا خرید توبافی خراشاد ارزشمند است؟
خرید محصولات توبافی خراشاد تنها تهیه یک پارچه یا حوله نیست؛ بلکه حمایتی از هنر اصیل ایرانی و انتخابی آگاهانه برای سبک زندگی سالم است. این پارچهها بدون مواد شیمیایی مضر و ایجاد آلودگی برای محیط زیست، فقط با الیاف طبیعی پنبهای و بهصورت کاملاً دستبافت تولید میشوند.
محصولات توبافی خراشاد دوام بالا، لطافت و سازگاری با پوستهای حساس دارند و به دلیل قابلیت شستشوی مکرر، میتوانند جایگزین دستمالهای کاغذی یکبار مصرف شوند. این ویژگی علاوه بر کاهش زباله و حفاظت از محیط زیست، گامی کوچک برای یک سبک زندگی سبز است.
هر قطعه توبافی خراشاد بهدلیل دستساز بودن، منحصربهفرد است و مشابه صنعتی ندارد. خرید این هنر نه تنها از طبیعت حمایت میکند، بلکه به اشتغال روستایی و حفظ میراث فرهنگی نیز کمک میکند.
به همین دلیل، انتخاب توبافی خراشاد یک خرید عادی نیست؛ بلکه انتخابی ارزشمند برای سلامت، فرهنگ و آیندهای پاکتر است.
تجربه گردشگران خارجی از توبافی خراشاد
خراشاد تجربه حضور چندین گردشگر خارجی را نیز داشته است. اصالت هنر توبافی که نسلبهنسل بین روستاییان منتقل گشته، باعث شگفتی آنها شدهاست. حضور گردشگران خارجی در کارگاههای خانگی توبافی باعث توجه بیشتر آنها به این محصولات سنتی دست بافت و صادرات آنها به خارج از کشور شدهاست.
در سالهای اخیر صادرات محصولات توبافی خراشاد رشد چشمگیری داشته و این هنر اصیل ایرانی توانسته جایگاه ویژهای در بازارهای جهانی پیدا کند. کشورهای اروپایی همچون سوئد، آلمان، فرانسه، انگلیس و ایتالیا از مهمترین مقاصد صادرات توبافی هستند. امروزه شالسر و شالگردن دستبافت هنرمندان چیرهدست خراشاد در ایتالیا خودنمایی میکند. علاوهبراین لباسهای نوزاد توبافیشده مورد استقبال گردشگران انگلیسی قرارگرفتهاست.
نحوه سفارش و خرید توبافی خراشاد
به زودی امکان خرید محصولات توبافی اصیل و دستساز از سایت بومیتا فراهم خواهد شد – همراه ما باشید!
سوالات متداول
۱- معروفترین روستای تولیدکننده توبافی ایران کجاست؟
معروفترین روستای توبافی، روستای خراشاد است که در ۲۴ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند واقع شدهاست.
۲- آیا ورود حولههای ماشینی تهدیدی برای هنر سنتی توبافی است؟
حولههای ماشینی رقابت ایجاد میکنند، اما کیفیت، اصالت و ارزش فرهنگی توبافی خراشاد باعث حفظ جایگاه آن شدهاست.
۳- آیا توبافی ثبت جهانی شدهاست؟
بله در سال ۱۳۹۶ ثبت جهانی شدهاست.
۴- آیا هنوز توبافی به صورت سنتی تولید میشود؟
بله، توبافی همچنان به روش سنتی و اصیل گذشته تولید میشود.
۵- آیا محصولات توبافی قابلیت صادرات دارند؟
بله، محصولات توبافی در سالهای اخیر به عنوان یکی از صنایع دستی صادراتی ایران شناخته شدهاست.
۶- چند کارگاه و تعاونی توبافی در روستای خراشاد فعال هستند؟
در حال حاضر دو تعاونی و ۷۵ کارگاه در روستا فعالیت دارند.