مراسم برف چال یکی از رسوم کهن روستای آباسک در شهرستان آمل، یکی از روستاهای گردشگری استان مازندران، است که با هدف ذخیرهسازی آب برگزار میشود. هر سال در روزی مشخص از فصل بهار، مردم روستاهای آباسک، نیاک و دیگر مناطق مجاور در کنار یکدیگر جمع میشوند و برفهای باقیمانده از زمستان را از ارتفاعات اطراف برداشته و در محلی تعیینشده در دامنه کوه دماوند انباشته میکنند. این سنت قدیمی نشانهای از همکاری و همبستگی اجتماعی میان اهالی منطقه است؛ و به از بین رفتن کدورتها و ایجاد پیوندی دوباره بین مردم کمک میکند.
مراسم برف چال یا ورف چال چیست؟
در مراسم برف چال مردم محلی گرد هممیآیند و برفهای باقیمانده از زمستان را از ارتفاعات جمعآوری کرده و در گودالی بزرگ در دامنه کوه دماوند انباشته میکنند. پس از پر شدن گودال، دهانه آن را میپوشانند و اهالی نماز ظهر را به صورت جماعت بهجا میآورند. سپس سفرههای نذری پهن میشود و شرکتکنندگان در دل طبیعت از غذای محلی و نذری اهالی آباسک و نیاک پذیرایی میشوند.
این سنت دیرینه نمادی از همکاری و پیوند اجتماعی میان مردم منطقه است و هرسال فرصتی برای آشتی، رفع دلخوریها و استحکام روابط میان روستاییان فراهم میآورد. برف ذخیرهشده در فصل گرم به تامین آب مورد نیاز دامها کمک میکند و نقشی مهم در رونق دامداری دارد. وجود چشمههای شفابخش و آبهای معدنی متعدد در این ناحیه، باور به تقدس آب و اهمیت حفظ آن را در میان اهالی تقویتکرده و همین مسئله باعثشده مراسم برف چال جایگاهی ویژه پیدا کند.
تاریخچه مراسم برف چال
بر اساس روایتهای قدیمی، ریشه این آیین به زمانی بازمیگردد که دامداران آباسک به دنبال محلی مناسب برای ایجاد گودالی جهت ذخیره برف بودند اما هر بار با زمینهای سنگلاخی روبهرو میشدند. گفتهمیشود روزی سیدحسن ولی و سیدحسن عالی، که اهالی نیاک آنان را از بزرگان منطقه میدانند؛ همراه با چند تن از همراهانشان به این محلآمده و با عصا نقطهای را نشان دادند که خاک آن نرم و برای حفر گودال مناسب بود. آنان از مردم خواستند هر سال در مراسمی ویژه، این گودال را با برف پر کنند، گوسفندی قربانی کنند و اهالی نیاک را برای صبحانه با نان و پنیر و عسل میزبانی کنند. از آن زمان این جایگاه به عنوان مکانی مقدس شناخته شد. مردم هر سال با احترام و شکوه فراوان آیین برف چال را برگزار میکنند؛ سنتی که در دل اهالی منطقه جایگاهی ریشهدار دارد.
زمان و مکان برگزاری مراسم برف چال
یکی از مهمترین بخشهای مراسم برفچال، تعیین زمان دقیق برگزاری آن است. این مراسم تاریخ ثابتی ندارد و باتوجه به وضعیت آبوهوا و مقدار برفی که در محل گودال باقی مانده، انتخاب میشود. ریشسفیدان و بزرگان منطقه پس از بررسی شرایط، تاریخ مناسب را در نیمه اول یا دوم اردیبهشت مشخص میکنند. اغلب روز جمعه را انتخاب میکنند تا امکان حضور برای اهالی و مهمانان بیشتر باشد. پس از اعلام زمان مراسم اهالی روستای مردم آباسک، نیاک و کسانی که سالهاست در شهرهای دیگر زندگی میکنند؛ به زادگاه خود بازمیگردند و در مراسم شرکت میکنند.
نحوه برگزاری مراسم برف چال
-
نحوه اطلاع رسانی
یک روز قبل از برگزاری مراسم برف چال، فردی در نقاط مختلف روستا میگردد و با بلندگو اعلام میکند که اهالی نذورات خود (گوسفند و خروس گرفته تا مرغ و غاز) را آماده کنند، چرا که فردا روز برفچال است. در گذشته فردی بر بام مسجد یا حمام قدیمی روستا ایستاده و با صدای بلند خبر برگزاری مراسم را به گوش همه میرساندهاست. مردم پس از شنیدن این خبر، دوستان و آشنایان خود را که در روستاهای دیگر یا شهرهای دورتر زندگی میکردهاند، دعوت میکردند تا در این آیین سنتی حضور یابند.
-
غذای مراسم
تهیه خوراک مراسم برفچال از شب قبل آغاز میشود. زنان روستا غذاهای نذری را آماده میکنند و مردان صبح روز بعد آنها را به محل برگزاری مراسم برف چال میبرند. به گفته اهالی روستا تقریبا تمام غذاهایی که در این روز سرو میشود، نذری است و اهالی باور دارند که خوردن این خوراکیها برکت دارد، باعث شفای بیماریها میشود و گره از بسیاری مشکلات باز میکند. یکی از بخشهای مهم آمادهسازی غذا، گرد همآمدن زنان روستا در کنار آرامگاه سیدحسن ولی است. آنها با استفاده از آرد نذری و آب زلال چشمههای معدنی منطقه، نانهای تازه و محلی میپزند تا در روز مراسم میان شرکتکنندگان توزیع شود.
-
مراسم راهوردان
در روز برگزاری مراسم برف چال خانواده دخترانی که نامزد دارند، بستهای از خوراکیهای سنتی شامل تخممرغهای رنگشده، نان قندی محلی، شیرینی خانگی، رشتههای شیرین و یک هدیه مخصوص را برای داماد آمادهمیکنند. مادر دختر به همراه چند تن از بستگان و گاهی خود دختر این هدایای خوراکی را به خانه داماد میبرند. این رسم که راهوردان نام دارد، قدمتی طولانی در فرهنگ مردم منطقه دارد. داماد خوراکیهای راهوردان را روز برگزاری آیین با خود به برفچال میبرد. شرکتکنندگان با خوردن آنها برای داماد، زندگی پر برکت و آیندهای سرشار از خوشبختی آرزو میکنند.
-
آیین زنشاهی
آیین زنشاهی همزمان با برگزاری مراسم برف چال اجرا می شود. به محض آنکه مردان برای انجام مراسم برفچال از روستا خارج میشوند، زنان کنترل امور را در دست میگیرند. آنان روسریها را کنار میگذارند، لباسهای رنگارنگ میپوشند، خود را میآرایند و با رقص و آواز در کوچههای روستا حرکت می کنند. گروه زنان سپس مقابل خانه «حاآمی» جمع میشوند و آنقدر پایکوبی میکنند تا او از خانه بیرون بیاید. سپس او را به محل اجرای زنشاهی میبرند و بر تخت مخصوص مینشانند.
زن حاکم پس از نشستن بر تخت، از میان داوطلبان نگهبانانی انتخاب میکند. دخترانی قویهیکل، پرانرژی و زباندار که وظیفه مراقبت از چهار گوشه روستا را بر عهده دارند. همچنین گروهی از زنان بهعنوان «سرباز» تعیین و در روستا گشت میزنند تا مطمئن شوند هیچ مردی حضور ندارد. گشتزنی آنان با چوب، چماق و خواندن آوازهای محلی همراهاست و بعد از اطمینان از نبود مردان، به مرکز فرماندهی بازمیگردند.
در طول این روز، حاکم و همراهانش از خانههای مختلف دیدن میکنند. ابتدا به سراغ خانوادههای داغدار میروند و لباس عزا را از تن آنان درمیآورند. سپس به خانه بیمارانی سر میزنند که قادر به حضور در مراسم نیستند. بعد هم به دیدار تازهعروسان میروند و به آنها تبریک میگویند. یکی از وظایف اصلی حاکم، رفع کدورتها و آشتیدادن زنانی است که میانشان اختلافی وجود داشتهاست. بوی غذاهای نذری در تمام روستا میپیچد. در این روز مردان حق حضور در روستا را ندارند و اگر بهصورت آگاهانه یا ناخواسته وارد شوند، با تنبیه زنان روبهرو خواهندشد و حتی احتمال زندانی شدنشان هم وجود دارد. از نکات جالب مراسم، حضور دو زن است که لباس عروس و داماد میپوشند و فضای جشن را بانشاطتر میکنند.
آوازهای محلی، رقصهای گروهی و پخش نذریهایی چون شیرینی، شربت و شکلات از دیگر بخشهای این آیین است. در پایان، مراسم زنشاهی با صرف ناهار در خانهای که بزرگ خاندان در آن ساکن است به پایان میرسد.
مسیرهای دسترسی به روستاهای برگزار کننده مراسم برف چال
| روستا | شهرستان | مسیر دسترسی | فاصله تقریبی |
| آباسک | آمل | از تهران وارد جاده هراز شوید، پس از عبور از شهر آمل، تابلو «آباسک» را دنبال کنید. جاده آسفالت است و مستقیم به روستا میرسد. | حدود ۸۵ کیلومتر از آمل فاصله دارد. ۱ ساعت ۳۰ دقیقه. |
| نیاک | آمل | تا رسیدن به روستای آباسک مسیر مشابه است سپس؛ سپس وارد جاده فرعی «نیاک» شوید. جاده کوهستانی و باریک است. | حدود ۹۵کیلومتر از آمل فاصله دارد. ۱ ساعت و ۵۰ دقیقه. |
نحوه اقامت در روستاهای برگزار کننده
در روستاهای آباسک و نیاک، دو اقامتگاه بومگردی برای مسافرانی که قصد شرکت در مراسم برفچال را دارند، فراهم شدهاست. این دو اقامتگاه امکان رزرو آسان و اقامتی راحت و دلنشین را برای گردشگران و بازدیدکنندگان فراهم میکنند.
| نام اقامتگاه | روستا | مشخصات |
| اقامتگاه بومگردی سی سن | آباسک | این اقامتگاه در بالای تپهای مشرف به دریاچه امامزاده علی قرار دارد. دارای ۴ اتاق با نام های «دریاچه»، «کرسی»، «تیروا» و «هِسل» است و طراحی آن ترکیبی از سبک سنتی و عناصر روستایی را به نمایش میگذارد. سرویس بهداشتی مشترک بوده و با هماهنگی قبلی، اقامتگاه وعدههای غذایی با مواد اولیه تازه و طعم سنتی مازندرانی را ارائه میدهد. در محوطه اقامتگاه، خزینه آب گرم آهن با خواص درمانی و برکه ماهیگیری قزلآلا وجود دارد که امکان تجربه ماهیگیری را برای مهمانان فراهم میکند. |
| مجموعه اقامتگاهی قلادوش | نیاک | دارای ۷ سوئیت مجزا به مساحت ۴۵ مترمربع است. هر سوئیت برای ۴ نفر مناسب بوده و مجهز به امکانات رفاهی کامل است. این مجموعه در کنار رودخانه هراز قرار گرفته و محیطی آرام و دلنشین برای استراحت فراهم میکند. از جمله امکانات مجموعه میتوان به پارکینگ، مبلمان، یخچال، وسایل آشپزی، کولر آبی، فضای سبز، اجاق گاز و سرویس بهداشتی ایرانی اشاره کرد. |