سفال کلپورگان، منحصر بهفرد، نمادی از اندیشه، ذوق، فرهنگ و هنر اصیل زنان بلوچ است. زنان بومی این منطقه، خالقان هنر سفال کلپورگان هستند که این هنر ارزشمند را نسل به نسل و سینه به سینه از مادران خود آموختهاند. گذر زمان و حوادث تاریخی نهتنها باعث کم شدن ارزش این میراث فرهنگی نشده، بلکه بر ارزشهای هنری و جایگاه جهانی آن نیز افزودهاست. علاوه بر اینکه امروزه این نوع سفال میراثی ملی و جهانی محسوب میشود، بلکه یکی از مهمترین جلوههای صنایع دستی سیستان و بلوچستان است که اصالت و هویت زنان بلوچ را در قالب هنر جاودانه کردهاست.
سفال کلپورگان چیست؟
سفال سنتی کلپورگان یکی از کهنترین صنایع دستی ایران است که ریشهای ۷۰۰۰ هزار ساله دارد. این هنر اصیل در روستای کلپورگان شکل گرفته و همچنان بهصورت سنتی و بدون استفاده از چرخ سفالگری ادامه دارد. نقش و نگارهای سفال کلپورگان برگرفته از باورها، نمادها و فرهنگ بومی بلوچ است و به همین دلیل در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیدهاست.
تاریخچه سفال کلپورگان
سفال و سفالگری در ایران همواره جایگاهی ویژه داشته و در بلوچستان نیز پیشینهای کهن دارد که به دوران پارینهسنگی و حتی پیش از تاریخ بازمیگردد. کشفیات باستانشناسی از محوطه تاریخی شهر سوخته سیستان و دیگر مناطق باستانی استان نشان میدهد که قدمت سفالهای این منطقه به هزاران سال پیش از میلاد مسیح میرسد. روستاهای کلپورگان، کوهمیتَگ و هولَنچَکان از اصلیترین مراکز سفالگری استان سیستان و بلوچستان میباشند که از این میان سفال کلپورگان از شهرت و اصالت بیشتری برخوردار است، کلپوره نام گیاهی دارویی بومی منطقه بلوچستان است و نام روستا نیز از این گیاه گرفته شدهاست.
روستای کلپورگان کجاست؟
کلپورگان یکی از روستاهای گردشگری سیستان و بلوچستان در ۳۵۰ کیلومتری جنوب شرقی زاهدان و در نزدیکی مرز کشور پاکستان قرار دارد. روستای گردشگری کلپورگان از مکانهای دیدنی سراوان نیز به شمار میرود و ۱۵ دقیقه با آن فاصله دارد. تا پیش از سال ۱۳۰۵، سراوان با نام «شستون» شناخته میشد. در حال حاضر سراوان بیش از ۶۱ هزار نفر جمعیت دارد که ۷۰۰ نفر از آنها در روستای کلپورگان زندگی میکنند.
موزه زنده سفال کلپورگان
موزه سفال کلپورگان در روستای تاریخی کلپورگان سراوان، به همت سازمان میراث فرهنگی ساختهشده تا هنر چندهزارساله سفال دستساز بلوچ حفظ و معرفی شود. این موزه در زمینی به وسعت ۳۸۰۰ مترمربع و با ۲۶۰ مترمربع زیربنا احداث شده و شامل چهار اتاق با معماری الهامگرفته از سبک بومی منطقه بلوچستان است. قوسها و آجرکاریهای زیبا در نمای بنا شباهت زیادی به معماری مقابر جالق سراوان دارند. از سال ۱۳۸۸ این موزه زنده، مکانی برای نمایش مراحل تولید و ساخت نهایی سفالینهها و فرصتی برای آشنایی با فرهنگ اصیل مردم بلوچ شدهاست. گردشگران در زمان بازدید میتوانند شاهد ساخت سفالینههای بومی سراوان باشند؛ از این رو به این مکان لقب موزه زنده را دادهاند.
مراحل تولید سفال کلپورگان
ابتدا خاک مورد استفاده برای این سفال، از معدن رس «مشکوتان» که در فاصله حدود دو تا سه کیلومتری کارگاه قرار دارد، برداشت میشود. ترکیبات موجود در این خاک باعث میشود در حالت خشک، رنگی میان خاکستری و سبز روشن داشته باشد و زمانی که با آب ترکیب می شود، به رنگ شبیه سبز زیتونی متمایل به خاکستری تغییر پیدا می کند. این سفالهای با رنگ تیتوک نقشبندی میشوند. سنگ تیتوک در ناحیه تپه آچار از توابع کهوران در بخش زابلی یافت میشود. این سنگ که منبعی غنی از منگنز به شمار میرود، غالبا به رنگ قهوهای یا سیاه است. وجود مقادیر بالای اکسید آهن و دیگر اکسیدها همراه با ناخالصیهای طبیعی در ترکیب آن، موجب میشود هنگام پخت، رنگ سفال به سمت قهوهای تیره یا حتی سیاه متمایل گردد. تولید سفال کلپورگان در چند مرحله انجام می شود:
| کوبیدن گل هاجک | هنرمندان کلپورگانی خاک رس را با سنگی گرد و سنگین میکوبند تا خرد و نرم شود. |
| الک کردن خاک | پس از کوبیدن، رس بهدستآمده الک میشود تا ذرات ناخالصی جدا گردد. |
| ریختن در حوضچه | خاک الکشده همراه با آب در حوضچهای سنتی ریخته میشود. |
| تصفیه سنتی | آب گلآلود بین یک تا دو روز در حوضچه میماند تا رس خالص تهنشین شود. |
| تخلیه آب | پس از تهنشینی، آب اضافی از حوضچه خارج میشود. |
| برداشتن گل رس | گل باقیمانده که خالص و نرم است، جمعآوری میشود. |
| ورز دادن | رس بهدستآمده ورز داده میشود تا حالت یکنواخت و انعطافپذیر پیدا کند. |
| آماده برای سفالگری | گل آمادهشده به دست سفالگران برای شکلدهی ظروف سنتی کلپورگان میرسد. |
روش ساخت سفال کلپورگان به شیوه سنتی بدون چرخ سفالگری
روشهای ساخت سفال در منطقه کلپورگان، همان تکنیکهای چند هزار ساله میباشد. سادگی و ابتدایی بودن این روشها، ویژگی منحصربهفرد و اصالت هنر سفالگری کلپورگان را شکل داده، و آن را از دیگر مناطق متمایز میسازد. بهطور کلی برای ساخت ظروف عمدتا از دو روش اصلی استفاده میشود:
روش پینچ: در این روش، سفالگر با استفاده از دیسک گردان و بشقاب سفالی به نام «بونو»، تودهای از گل ورز داده شده را روی آن قرار میدهد. سپس با انگشتان دست حفرهای در مرکز گل ایجاد کرده و به تدریج آن را گشاد میکند تا دیوارههای ظرف نازک و یکنواخت شکل بگیرد. در حین کار از تکه چوبی کوچک به نام «گل موش» برای هدایت دیوارهها استفاده میشود تا فرم ظرف در تمام قسمتها یکسان باشد.
روش لولهای یا فیتیلهای (کویل): در این روش، ابتدا پارچهای روی بونو پهن میشود و در کف ظرف گل قرار داده میشود. سپس گل به صورت لولههای باریک شکل داده شده و روی هم قرار میگیرد تا فرم ظرف ایجاد شود. سپس فیتیلهها را با سنگ مخصوصی به هم متصل میکنند و پس از خشک شدن کامل که ممکن است چند روز طول بکشد، سطح سفال با سنگ مخصوصی به نام سائنوک صیقل دادهمیشود تا برای نقاشی آماده شود.
ویژگیهای سفال کلپورگان
به طور کلی این سفال ویژگیهای منحصربفردی دارد که آن را از سایر سفالها متمایز میکند. در ادامه به این موارد اشاره خواهد شد:
تفاوت سفال کلپورگان با سایر سفالهای ایران
سفال کلپورگان در مقایسه با دیگر سفالینههای موجود در ایران خصوصیات منحصر بهفردی دارد که آن را به هنری اصیل و متفاوت تبدیل کردهاست:
| نقش زنان در فرآیند تولید | بخشهای ظریف و اصلی سفالگری کلپورگان توسط زنان انجام میشود؛ مردان بیشتر کارهایی مثل آمادهسازی گل و پخت سفال را بر عهده دارند. |
| عدم استفاده از چرخ سفالگری | تمامی سفالها بدون چرخ و با روشهای دستی و سنتی ساخته میشوند. |
| سفال بدون لعاب | در کلپورگان هیچ لعابی استفاده نمیشود و همین موضوع اصالت آثار را حفظ میکند. |
| نقش های هندسی باستانی | طرحها هندسی هستند و یادآور نقوش باستانی ایران میباشند. |
| ترکیب نمادین نقشها | اغلب نقوش به صورت ذهنی و تجریدی شامل دایره توپر، دایره توخالی و خطوط ساده است که برگرفته از اعتقادات و باورهای مردم منطقه است، و با نقوش سفالهای پیش از تاریخ نیز همخوانی دارد. |
| استفاده از رنگ طبیعی | رنگ بهکاررفته از سنگ معدنی تیتوک تهیه میشود که در آب حل شده و برای تزئین به کار میرود. |
ویژگیهای خاک مورد استفاده در سفال کلپورگان
خاک مورد استفاده در این نوع سفال ویژگیهای خاصی دارد که آن را از سایر نقاط ایران متمایز میکند.
| جنس خاک | جنس خاک رس کلپورگان به گونهای است که سفال پس از پخت به رنگ قرمز در میآید و این مشخصه بارز سفال کلپورگان با دیگر سفالهای ایرانی است. |
| بافت نرم و انعطافپذیر | خاک کلپورگان بهطور طبیعی دارای بافت نرم و انعطافپذیری می باشد؛ و بدون نیاز به افزودنیهای صنعتی، به راحتی فرم میگیرد. |
| رنگ طبیعی خاک | این خاک پس از پخت، طیفی از رنگهای قهوهای و قرمز گرم ایجاد میکند. |
| عدم نیاز به لعاب | ترکیات معدنی خاک بهگونه ای است که ظروف ساخته شده بدون نیاز به لعاب مقاومت بالایی دارند. |
| دوستدار طبیعت | به دلیل عدم استفاده از مواد شیمیایی در فرآیند آماده سازی خاک رس، این خاک سازگار با محیط زیست می باشد. |
| خواص درمانی | علاوه بر توانایی در جذب املاح اضافی موجود در آب، در هنگام نگهداری مایعات یا پخت و پز، و حتی سرو غذا، به بدن کمک میکنند تا میزان بیشتری آهن طبیعی جذب کند. |
آشنایی با نقوش و رنگهای سفال
نقوش بهکار رفته در سفال کلپورگان اغلب هندسی و نمادین بوده و ترکیبی از دایره، خط و اشکال ساده میباشند که یادآور نقوش باستانی ایران هستند. نام برخی از این نقوش شامل تِکَوک (دایره های توپر) گیلو (دایره های توخالی) و… میباشد. برای ایجاد طرح و نقش بر روی سفالینهها، سفالگران از چوب ظریف و کوچک درخت خرمای وحشی استفاده میکنند. رنگی که برای تزئین استفاده میشود در ابتدا قهوهای متمایل به قرمز است اما پس از قرار گرفتن در کوره و پخت کامل در اثر حرارت به رنگ سیاه درمیآید. ترکیب نقشهای هندسی و رنگهای طبیعی، سفال کلپورگان را از سایر سفالهای ایرانی متمایز کردهاست.
نقش زنان در گسترش سفال کلپورگان
در روستای کلپورگان، زنان نقش مهمی در تولید و گسترش هنر سفالگری دارند. هر زن در کلپورگان ماهانه توان تولید ۳۰ تا ۴۰ ظرف؛ با توجه به توانایی و تجربه اش را دارد. این زنان با خلق نقوش هندسی و نمادین خاص و انتقال مهارتهای خود به نسلهای بعد باعث حفظ سنتهای کهن سفالگری و معرفی سفال کلپورگان به سطح جهانی نیز شدهاند. به همین دلیل می توان حضور این زنان هنرمند را دلیل توسعه و تداوم سفالگری به روش سنتی دانست.
انواع ظروف سفالی
سفالینههای کلپورگان اشکال و کاربردهای متنوعی دارند و اغلب ظروف ساختهشده دارای سرپوش میباشند که میتواند به عنوان ظرفی مستقل مورد استفاده قراربگیرد.
انواع تولیدات:
کوزه، قلیان، کاسه، پارچ، قندان، اسپند دود کن، بشقاب، لیوان، قلک، پیاله، گلدان.
سفال کلپورگان در زندگی روزمره
این سفالینه های تاریخی علاوه بر زیبایی کاربردهای متعددی دارد که آن ها را از سایر سفالهای ایرانی متمایز میکند:
| نگهداری آب | کوزه های سفالی کلپورگان به دلیل جنس خاک به کار رفته در آنها، قادر به جذب املاح اضافی آب می باشند و آب را تازه و خنک نگه می دارند. |
| ظروف سرو غذا | استفاده از این ظروف باعث افزایش جذب آهن در بدن می شوند. |
| دکوراسیون | گلدانها و ظروف تزئینی با نقوش هندسی و رنگ طبیعی، جلوهای هنری و سنتی به خانه، رستوران یا کافه میبخشند. |
| سوغات و یادگاری | سفال کلپورگان به دلیل منحصربهفرد بودن، به عنوان هدیه و سوغاتی ارزشمند شناخته میشود که نمادی از هنر سنتی ایران است. |
چرا خرید سفال کلپورگان ارزشمند است؟
خرید سفال کلپورگان نوعی سرمایه گذاری بر روی هنر، فرهنگ و سلامت محسوب می شود.
- سوغات تاریخی و فرهنگی سیستان و بلوچستان: هر ظرف سفالی کلپورگان پیوند ۷۰۰۰ ساله با تاریخ و تمدن ایران زمین دارد و خرید آن به نوعی داشتن بخشی از این تمدن می باشد.
- دست ساز بودن سفالینه ها: تمام مراحل ساخت کاملا دستی و بدون هیچ چرخ سفالگری انجام می شود.
- عدم تشابه: به دلیل سنتی بودن روش ساخت این سفالینه ها، هیچ دو ظرفی مشابه هم نیستند.
- مواد طبیعی و سازگار با محیطزیست: در ساخت ظروف از خاک بومی و رنگ معدنی تیتوک استفاده میشود و هیچ ماده شیمیایی یا لعابی به کار نمیرود؛ بنابراین این سفالها کاملا سالم و دوستدار طبیعت هستند.
نحوه سفارش و خرید سفال کلپورگان
به زودی امکان خرید محصولات سفال کلپورگان اصیل و دستساز از سایت بومیتا فراهم خواهد شد – همراه ما باشید!
