کپوبافی یکی از صنایع دستی ارزشمند روستایی است که نشاندهنده هنر، ذوق و خلاقیت مردمی است که با بهرهگیری از مواد اولیه طبیعی و بومی، آثاری ماندگار و کاربردی خلق میکنند. صنایع دستی روستایی تنها ابزار زندگی روزمره نبودهاند، بلکه روایتگر فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی جوامع محلی نیز هستند. در این میان کپوبافی با پیشینهای غنی، ریشه در زندگی مردم جنوب ایران دارد و هنوز هم با وجود تغییرات سبک زندگی، بخشی از هویت فرهنگی و اقتصادی روستاها به شمار میرود.
کپوبافی چیست؟
«کپو» نام محلی حصیر بافی است. واژهی «کپو» در گویش دزفولی به معنای «سر» یا هر شیء کروی شکل است. از آنجایی که بیشتر ظروف حصیری ساختهشده در این هنر دارای فرمهای کروی و مدور هستند، به این هنر محلی کپوبافی میگویند. این محصول مخصوص شهرهای جنوبی کشور مانند خوزستان و بوشهر است که با استفاده از برگ خرما و نیهای مردابی ساخته میشود. ابتدا برگهای خرما به صورت فیتیلهای آماده و سپس به شکلهای گوناگون درهمتنیده میشوند؛ تا دست سازههای حصیری خلق شوند.
تاریخچه کپوبافی
این هنر اصیل ایرانی، ریشهای چند صد ساله در مناطق جنوبی کشور مانند خوزستان، بوشهر و هرمزگان دارد. براساس شواهد و اسناد تاریخی، قدمت کپوبافی به ۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. کپوبافی یا حصیربافی سنتی؛ در زمانی که مردم جنوب برای رفع نیازهای روزمره خود از الیاف طبیعی نخل و نیهای مردابی سبد و ظروف کاربردی برای نگهداری نان، خرما و غلات میساختند؛ شکل گرفت. برخی بر این باورند که کپوبافی در دوران صفویان بسیار رونق داشته؛ بهگونهای که ثروتمندان و درباریان از محصولات آن به عنوان هدیههای ارزشمند استفاده میکردند. امروزه این بافتنیهای حصیری یکی از صنایع دستی شاخص در ایران شناخته میشوند.
کپوبافی دزفول
شهر دزفول بهعنوان مهد اصلی کپوبافی در ایران شناخته میشود. در این منطقه، بهویژه در روستای پامنار از دهستان شهیون، هنر بافت کپو از گذشته تاکنون رواج داشته و جایگاه ویژهای در زندگی مردم دارد. اهمیت این هنر به اندازهای است که دزفول بهعنوان شهر جهانی کپوبافی به ثبت رسیدهاست.
وسایل و مواد اولیه کپوبافی
کپوبافی که به عنوان سبدبافی سنتی نیز شناخته میشود ابزار و وسایلی نیاز دارد که عبارتند از:
| مواد اولیه | ویژگیها | کاربرد |
| برگ خرما | سبک، مقاوم، انعطاف پذیر | پایه اصلی و اولیه کپوبافی، ایجاد استحکام |
| پیش | ساقههای نازک گیاهان مردابی یا نی | پایه اصلی بافت، انعطاف پذیر، شکلدهی آسان |
| کرتک | گیاهی خودرو در حاشیه رودخانه و نهرهای آب مناطق گرم | پر کردن فضای بافت ، افزایش مقاومت کپو |
| نخ یا کاموای رنگی | ایجاد طرحهای متفاوت | بافت نقشهای هندسی- ذهنی در کپوی ترکیبی و منقوش |
| چاقو | ابزار برش برگها و پیش | آمادهسازی مواد اولیه |
| سوزن کپوبافی | انعطافپذیر، غیرخمیده، صاف | عبور دادن نخ و پیش از دور کرتکها، اتصال رج های کپو |
| داس | ابزاری برای چیدن گیاه کرتک | دسته چوبی، قسمت اصلی فلزی و تیز |
مراحل تولید کپو؛ از آماده سازی برگ نخل تا محصول نهایی
ساخت کپو مراحل مختلفی دارد:
آمادهسازی الیاف
ابتدا برگهای درخت خرما را جدا و درمعرض تابش آفتاب قرار داده تا خشکشوند. سپس براساس رنگشان جداسازی انجام میشود؛ “پیش”ها به رنگ زرد روشن، سفید مایل به زرد، سبز روشن و سفید مایل به سبز هستند. برای زیباتر شدن محصول اغلب از پیش هایی با رنگ یکسان استفاده می شود. سپس برای ۵ تا ۸ ساعت آن ها را به صورت دسته ای در پوشش پلاستیکی قرار می دهند و روی آن مقداری آب گرم یا نیمه گرم می پاشند تا سرعت نرم شدن پیش ها افزایش یابد و در حین کار(عبور از سوراخ سوزن و لابهلای کرتک ها) نشکنند. پیشها نباید بهطور مستقیم در آب قرار گیرند؛ زیرا رنگ آنها تغییر میکند.
کرتکها نیازی به آمادهسازی ندارند. بهتر است برای تهیه کپو از کرتک های محکم و با ضخامت متوسط استفاده شود تا محصول نهایی مقاومت بیشتری در برابر عوامل فرسایشی داشته باشد.
بافت پایه
با استفاده از ساقههای کرتک، بدنه اصلی سبد به صورت حصیری بافتهمیشود. پایه سبد باید محکم و استوار باشد. در ادامه بافت باید برگهای خرما با استفاده از سوزن لحافدوزی، روی لایههایی از کرتک را که به عنوان مغز کپو بهکار میرود، پوشش دهند تا اولین رج کپو بافته شود. با ادامه دادن این روش، هر رج با قرار گرفتن در کنار رج قبلی، بافته میشود؛ ریز بودن یا درشت بودن هر رج بستگی به مقدار کرتکهایی که در آن به کار میرود دارد.
بعد از بافتهشدن کف کپو با قرار دادن رج روی رج، شکل از حالت سطحی به حجمی تبدیل و شکل کپو بافته میشود. طراحی و فرمدهی ظروف به صورت گرد، چهارگوش و چندضلعی به صورت ذهنی توسط دست چپ بافنده اجرا میشود و دست راست فقط کار دوخت را انجام میدهد. همچنین پیچش و دوخت برگ خرما به دور کرتک با دست راست انجام میشود.
دوخت نهایی
در هر دور پیچیدن برگ نخل، آن را با استفاده از سوزن به دور سبد و برگهای قبلی بخیه میزنند و ارتفاع سبد را تا اندازه دلخواه ادامه میدهند. برای زیبایی بیشتر در قسمت لبه سبد از برگ نخل یا نوارهای تزئینی استفاده میشود.
انواع کپوبافی
کپوها تنوع و کاربردهای زیادی دارند که در اندازه، شکلها و طرحهای مختلفی بافته میشوند که از نظر شکل ظاهری و مواد اولیه بهکار رفته در آنها به چند دسته تقسیم میشود.
- کپوی ساده: این مدل کپو که به تمام پیش نیز معروف است؛ در آن تنها از “پیش” و “کرتک” استفاده می شود. این نوع کپو به عنوان وسایل حمل و نقل و نگهداری مورد توجه قرار میگیرد و بیشتر کاربرد روزمره دارد.
- کپوی منقوش: در کپوی منقوش علاوه بر «پیش» و «کرتک» از نخهای رنگی برای تزئین و ایجاد نقشهای هندسی استفاده میشود. همچنین با استفاده از رنگرزی برگ نخل خرما برای ایجاد نقشهای رنگی بر روی کپو استفاده میکنند.
- کپوی تمام نخ: محصولی از کپوی منقوش است که در آن فقط از “کرتک” و “نخهای رنگی” استفاده میشود. در بافت این نوع کپو، از نخ پشمی استفاده میشود و سطح محصول را با این نخهای رنگی میپوشانند.
- کپوی بینقش: این نوع کپو تنها از «پیش» و «کرتک» ساخته میشود و هیچگونه طرح و نقشی ندارد.
- کپوی ترکیبی: در این مدل از «پیش» و «کرتک» به عنوان پایه بافت استفاده میشود و با کاموا بر روی آن نقوش هندسی و ذهنی مختلفی مانند کپوی منقوش، کپوی آجری و… خلق میکنند. در گذشته این طرحها سادهتر بود اما امروزه کپوبافان با خلاقیت خود طرحهای جذابتری مانند پروانه، لاله، ستاره پرچم، بته جقه، چلیپا، هفت و هشت، سه پر و لوزی را روی کپو نقش میزنند.
کاربرد و محصولات کپوبافی
کپوبافان خوزستان محصولات متنوعی را با ذوق هنری خود خلق می کنند که علاوه بر نقش تزئینی کاربردهای بسیاری دارند. بیشتر کپو ها به شکل دایره و بیضی هستند که میتوانند کاربردهای زیر را داشته باشند:
وسایل دکوری و تزئینی: مثل آویز دیواری، تابلوهای حصیری، آباژور و ظروف تزئینی که در طراحی داخلی مدرن هم استفاده میشوند.
لوازم خانگی کاربردی: انواع زیرلیوانی، زیرقابلمهای، سبد میوه، سبد برنج، سینی و جای نان.
کیف و اکسسوری مد: کیفهای حصیری دستی و دوشی، کلاه و اکسسوریهای سنتی–مدرن که طرفداران زیادی دارند.
بستهبندی و هدایا: جعبهها و سبدهای حصیری شیک برای بستهبندی هدایا، سوغات و محصولات لوکس.
طراحی داخلی و مبلمان: استفاده از کپو در صندلی، میزهای کوچک، پوشش گلدان و وسایل دکوراسیون مینیمال.
کپوبافی و اقتصاد محلی
کپوبافی، نقشی اساسی در زندگی و اقتصاد مردم جنوب کشور ایفا می کند. این هنر علاوه بر نقش تاثیرگذاری که در اقتصاد و فرهنگ محلی دارد به عنوان یک منبع درآمد پایدار برای خانواده ها محسوب می شود. این هنر بومی امکان کسب درآمد در خانه یا کارگاههای کوچک را ایجاد میکند که منجر به اشتغالزایی در مناطق شهری و روستایی میشود. فروش محصولات کپوبافی در کشورهای دیگر باعث ورود ارز و توسعه اقتصادی منطقه میشود. در سالهای اخیر، با افزایش توجه به صنایع دستی و رونق گردشگری، کپوبافی نیز از این رونق بینصیب نمانده است. توجه بازار و گردشگری به انواع خاصی از کپو مانند «کپوی منقوش دزفول» منجربه رونق گردشگری فرهنگی و معرفی منطقه به عنوان قطب صنایعدستی شده و همین امر بر ارتقای اقتصاد منطقه تاثیرگذار است.
نگهداری و ماندگاری محصولات کپوبافی
مقاومت کپو نسبت به حصیرهای دیگر بیشتر است با این حال بهتر است در مورد نگهداری این محصولات به موارد زیر توجه داشته باشید:
محل نگهداری: کپو را در محیطی خشک و دور از رطوبت قرار دهید.
حفاظت از مغز کپو: مغز کپو (کرتک) نباید خیس شود تا از آسیب دیدن جلوگیری شود.
تمیزکاری: برای پاک کردن محصولات دارای نقش و نگار برگ نخل رنگرزیشده، از اسفنج مرطوب استفاده کنید.
حفظ رنگ و بافت: از شستوشوی مستقیم با آب یا مواد شوینده خودداری کنید تا رنگ و بافت محصول حفظ شود.
چرا خرید کپوبافی ارزشمند است؟
خرید محصولات کپوبافی تنها به داشتن یک کالای زیبا و اصیل محدود نمیشود؛ با این کار شما از هنرمندان و تولیدکنندگان محلی حمایت میکنید و نقش مهمی در حفظ صنایع دستی سنتی ایفا میکنید. علاوهبراین، این محصولات از مواد طبیعی و پایدار ساختهشدهاند، بنابراین خرید آنها به حفظ محیطزیست و کاهش استفاده از پلاستیک و محصولات صنعتی کمک میکند. با هر خرید، شما بخشی از فرهنگ و طبیعت ایران را زنده نگه میدارید.
نحوه خرید و سفارش کپوبافی
به زودی امکان خرید محصولات کپوبافی اصیل و دستساز از سایت بومیتا فراهم خواهد شد – همراه ما باشید!
سوالات متداول
کپوبافی چیست و چه تفاوتی با حصیربافی دارد؟
کپوبافی یکی از صنایعدستی جنوب ایران است که با استفاده از برگ نخل و الیاف طبیعی بافتهمیشود و نسبت به حصیرهای معمولی مقاومت بیشتری دارد.
محصولات کپوبافی چه کاربردهایی دارند؟
امروزه از کپوبافی برای ساخت وسایل دکوری، سبد، کیف، زیرلیوانی و حتی اکسسوری استفاده میشود.
کپوبافی بیشتر در کدام شهر یا منطقه رواج دارد؟
دزفول در استان خوزستان مهد اصلی کپوبافی است و به عنوان شهر جهانی کپوبافی شناخته میشود.
آیا محصولات کپوبافی دوستدار محیط زیست هستند؟
بله. کپوبافی با الیاف طبیعی ساختهمیشود و جایگزین مناسبی برای محصولات پلاستیکی و صنعتی است.
چطور میتوان از محصولات کپوبافی نگهداری کرد؟
بهتر است کپو در جای خشک نگهداری شود و برای تمیز کردن آن از اسفنج مرطوب استفاده شود تا رنگ و بافت آن آسیب نبیند.