چادرشب بافی در روستای قاسمآباد یکی از هنرهای بومی در گیلان بهشمار میرود که ریشهای چند صد ساله دارد. این پارچه بومی با نقشهای هندسی و رنگهای شاد، بخشی از هویت فرهنگی منطقه و نمادی از ذوق و خلاقیت زنان روستایی میباشد. امروزه این بافته سنتی به عنوان سوغاتی ارزشمند جایگاه ویژهای در صنایع دستی ایران پیدا کردهاست.
چادرشب بافی چیست؟
این محصول دستبافت یکی از صنایع دستی پارچه ای ایران است که بیشتر در شمال کشور، به ویژه در روستای قاسم آباد گیلان رواج دارد. چادرشب به زبان محلی «چورشب» یا «لاون» نوعی پارچه پنبهای، پشمی یا ابریشمی است که به دست زنان هنرمند گیلانی بر روی دستگاهی دستساز به نام پاچال، از شش تخته به صورت مربعی بافته میشود. این بافته محلی بدون استفاده از نقشه و با طرحهای ذهنی زنان روستایی با رنگهایی شاد و پرانرژی مانند سبز، قرمز، زرد و آبی بافته میشود. چادرشب در گذشته بخشی از پوشش سنتی زنان گیلان بودهاست؛ که به عنوان کمرپیچ برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به بدن مورد استفاده قرار میگرفتهاست.
تاریخچه چادرشب بافی
برخی پژوهشگران به دلیل شباهت میان نقوش پارچههای کشفشده در دره پازیریک و طرحهای چادرشبهای سنتی گیلان، این دستبافتهها را دنبالهای از هنر زری بافی و پارچههای زربفت در دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی میدانند. یکی از اسناد مرتبط با چادرشب به سال ۷۵۶ قمری بازمیگردد؛ زمانی که ابن بطوطه در سفرنامه خود به استفاده از چادرشب به عنوان پوشش سقف ارابهها اشاره کردهاست. بنا به گفته پژوهشگران صنایع دستی، چادرشب در ایران پیشینهای حدود ۶ قرن دارد. در گذشته از این پارچه دستبافت روستایی به عنوان روانداز استفاده میکردند؛ و چون اغلب هنگام شب کاربرد داشت به مرور زمان با نام «چادرشب» شهرت یافت.
هنر چادرشببافی در روستاهای ایران
معروف ترین مرکز چادرشب بافی با طرح ها و رنگ های سنتی زنده که شهرت ملی و جهانی پیدا کرده است در روستای قاسم آباد، شهر رودسر استان گیلان می باشد. باتوجه به شواهد موجود این سبک از نساجی سنتی در شهرهای رامسر، آلاشت، لفور، هزار جریب مازندران و برخی از روستاهای یزد و خراسان شمالی نیز بافتهمی شود؛ اما منحصر بهفردترین این دستبافتهها متعلق به گیلان و روستاهای اطراف شهرستان رودسر بهخصوص قاسمآباد سفلی و علیا میباشد.
وسایل مورد نیاز برای چادرشب بافی
چادرشب با استفاده از وسایل ساده اما تخصصی انجام میشود. کاربرد درست و ماهرانه این ابزار باعث بافت و شکلگیری چادرشب با طرح های هندسی زیبا و کیفیت بالا می شود.
| نخ های رنگی طبیعی | نخهای پنبه ای یا پشمی با رنگهای شاد و زنده مانند قرمز، زرد، سبز و آبی است که اغلب توسط خود بافنده رنگرزی میشوند. |
| دار بافی سنتی | دار چوبی یا فلزی مخصوص چادرشببافی که نخها روی آن نصب میشود و بافنده با استفاده از آن طرحها را ایجاد میکند. |
| شانه و میله | برای نظم دادن و ایجاد بافت محکم نخ ها استفاده می شود. |
| قیچی و ابزار برش | برای جدا کردن نخ ها و مرتب کردن لبه های پارچه کاربرد دارد. |
| سوزن و نخ تکمیلی | گاهی برای تثبیت طرح ها یا وصله زنی از سوزن و نخ اضافی استفاده می شود. |
مراحل تولید چادرشب
تولید چادرشب با ابزار و دستگاههای سنتی انجام میشود و مراحل مختلفی دارد.
| دستگاه بافندگی | چادرشب با دستگاههای سنتی دو، چهار یا هشت وردی بافته میشود. در نواحی شمالی ایران، این دستگاه را پاچال مینامند و پدال آن در گودالی به عمق حدود ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر قرار میگیرد. این دستگاه شامل بخش هایی مانند شانه، ورد، دفتین، پدال، ماسوره، ماکو، قرقره و نورد است که هرکدام نقش ویژهای در روند بافت دارند. |
| چله کشی و آماده سازی تار ها | ابتدا نخها چلهکشی میشوند. سپس تارها روی دستگاه سوار شده، وردکشی انجام میگیرد و بعد از عبور از شانه، به نورد جلویی متصل میشوند. |
| هماهنگی بین دست و پا | یکی از نکات مهم در بافت چادرشب، هماهنگی کامل میان حرکات دست و پای بافنده است. فشار دادن پدال باعث حرکت وردها میشود و به این ترتیب تارها جابهجا میگردند. |
| نحوه استفاده از ماکو و دفتین | برای جلوگیری از خطا، بافنده هنگام فشردن پای راست، ماکو را با دست راست از داخل دهانهی کار عبور میدهد و سپس دفتین را به آرامی به سمت خود میکشد. در مرحله بعد، همان حرکت با فشار بیشتری تکرار میشود تا تار و پود بهخوبی در هم تنیده شوند. |
| جلوگیری از کج شدن لبه پارچه | برای صاف ماندن حاشیههای پارچه، ضربهی دفتین از وسط آن که علامتگذاری شده؛ زده میشود. این کار باعث میشود فشار بهطور یکنواخت روی سطح بافته توزیع گردد. |
نقش و نگاره های چادرشب بافی
طرح ها و نقش های متنوع چادرشب، نمایانگر فرهنگ و هنر اصیل ایرانی می باشد. این سبک از نساجی سنتی جایگاهی ویژه در میان صنایع دستی دارد و به عنوان میراثی ارزشمند در معرفی فرهنگ کشور شناخته می شود. چادرشب به دو دسته کلی تقسیم می شود:
چادرشب های چهارخانه یا پیچازی
این نوع از چادرشب با طرح های چهارخانهی منظم و متقارن شناخته میشوند. ترکیب رنگهای شاد و خطوط منظم در بافت آنها، طرحی چشمنواز و هماهنگ پدید میآورد. اندازهی چهارخانهها میتواند ریز یا درشت باشد. بافت این نوع پارچه با دستگاه دو وردی انجام میشود. معمولا در چادر شبهایی که از جنس پنبه هستند رنگ غالب قرمز است و نقشها به شکل پیچازی و چهارخانه و راهراه بافتهمیشوند. در بافت این پارچه شاهد تاکید بافنده به قرارگیری رنگهای شاد در کنار هم هستیم.
چادرشبهای تک رنگ یا منقوش
این نوع از چادرشبها بهدلیل ظاهر زیبا و تنوع طرح، از نظر تاریخی و هنری ارزش بالاتری دارند. نقشها در این سبک بهصورت ذهنی و بدون نقشه از پیشتعیینشده بافتهمیشوند. بافنده با استفاده از پودگذاری بیشتر و بهکارگیری همان دستگاه دووَردی سنتی و ابزاری چوبی به نام لِتاک – که برای باز کردن تارها و ایجاد دهانه موقت کاربرد دارد – طرحهای دلانگیز و چشمنوازی خلق میکند.
کاربردهای چادرشب در زندگی روزمره
چادرشب، این پارچهی رنگارنگ و دستباف روستایی، هنوز هم جای خودش را در زندگی امروز حفظ کرده است. هرچند زمانی برای جهیزیه، پوشش یا نگهداری وسایل استفاده میشد، اما امروزه کاربردهایش بسیار گستردهتر شدهاست.
در دکوراسیون خانه
چادرشب با طرحهای سنتی و رنگهای گرم، به یکی از محبوبترین عناصر دکوراتیو در خانههای ایرانی تبدیل شدهاست. از آن برای رومیزی، رانر، پرده، کوسن و پشتی استفاده میکنند تا فضای خانه حس اصالت و آرامش بگیرد.
در مد و پوشاک
طراحان مد ایرانی با الهام از طرحهای چادرشب، لباسها و کیفهایی با سبک سنتی – مدرن تولید میکنند. پارچهی چادرشب برای دوخت شال، مانتو، کیفدستی و حتی کفش سنتی بهکار میرود و بین علاقهمندان به استایلهای بومی بسیار محبوب است.
بهعنوان سوغات و هدیه
چادرشب دستباف یکی از زیباترین سوغاتهای روستایی است. بسیاری از گردشگران آن را بهعنوان یادگاری از سفر به روستاهای شمال ایران خریداری میکنند.
چرا خرید چادرشب ارزشمند است؟
چادرشب محصولی کاربردی و چندمنظوره است که امروزه دوباره جایگاه خود را در زندگی مردم پیدا کرده است. پویش زنان هنرمند گیلانی برای حذف کیسههای پلاستیکی و جایگزین کردن آن با ساکهای دستی چادرشبی، اقدامی خلاقانه و دوستدار محیط زیست است. این کار نهتنها به کاهش هزینههای مالی کمک میکند، بلکه ارزش خرید این محصول را برای مشتریان دوچندان میسازد.
تنوع کاربرد چادرشب از استفاده بهعنوان پوشش گرم و مقاوم در برابر رطوبت گرفته تا حضورش در دکوراسیون داخلی و بستهبندیهای خلاقانه، سبب شده این هنر اصیل ایرانی دوباره وارد زندگی روزمره مردم شود. امروز چادرشببافی تنها یک هنر سنتی نیست؛ بلکه بهعنوان محصولی زیباشناسانه، کاربردی و سازگار با محیط زیست در دنیای مدرن حضور پررنگی دارد.
نحوه خرید و سفارش چادرشب
به زودی امکان خرید محصولات چادرشب بافی اصیل و دستساز از سایت بومیتا فراهم خواهد شد – همراه ما باشید!