جشنها و آیینهای سنتی، بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی ایران هستند که ریشه در باورها و زندگی پیشینیان دارند. یکی از این آیینهای کهن، جشن باستانی نوروز َبل است که طبق تقویم گیلانی بهعنوان آغاز سال نو گالشی و دیلمی شناخته میشود. این جشن هر سال در شهرها و روستاهای خاصی از گیلان برگزار میشود. از جمله این روستاها میتوان به روستای هالیدشت، نوروزمحله و ملکوت و شهرهایی مانند دیلمان، سیاهکل وآستانه اشرفیه را نام برد. علاوه بر افراد محلی، مسافران و دوستداران آیینهای باستانی در این مراسم شرکت میکنند.
جشن نوروز بَل چیست؟
جشن نوروز بل یکی از باستانیترین آیینهای ایرانی است که هر سال در استان گیلان برگزار میشود. این آیین که ریشه در فرهنگ کهن مردمان شمال ایران دارد، در گذشته توسط مردم مازندران، قزوین و البرز نیز برگزار میشد و نشاندهنده پیشینه تاریخی و هویت فرهنگی این اقوام است.
تاریخچه جشن نوروزبل
نوروزبَل یک جشن تاریخی و باستانی است که از ترکیب دو واژهی «نوروز» به معنای آغاز سال نو و «بل» به معنای شعلهی آتش ساخته شدهاست. این جشن سنتی در گذشته، طبق گاهشمار گیلکی (تقویمی سنتی که مردم گیلان از آن برای تعیین روز، ماه، سال و تنظیم امور کشاورزی و معیشتی خود استفاده میکنند) بهعنوان آغاز سال دیلمی در مناطق گیلان، مازندران، الموت قزوین و طالقان البرز برگزار میشد.
سابقه این جشن به دوران پیش از اسلام بازمیگردد و در نیمه مرداد ماه برگزار میشود. نوروزبل در آخرین شب سال دیلمی، یعنی در پایان ماه «اسپندارما» و شب اول ماه «نوروزما» برپا میگردد. ماههای سال در تقویم دیلمی به ترتیب عبارتاند از:
نوروزما، کورچما، اَریهما، تیرما، موردالما، شریرما، امیرما، آولما، سیاما، دیاما، ورفنهما و اسپندارما.
در گذشته، یکی از آیینهای اصلی جشن نوروزبل در گیلان، افروختن آتش بر فراز قلل کوهها بود. این کار به دست سَرگالش (بزرگ قوم و پیشوای گالشها) در مرتفعترین قله انجام میگرفت تا آغاز سال جدید دیلمی را اعلام کند. روشن کردن آتش نه تنها نشانهای برای جشن بود، بلکه پیامی برای دامداران به شمار میآمد تا زمان پایان فصل ییلاق، آغاز کوچ و هدایت دامها به پایین کوه را بدانند.
طبق روایتهای محلی، در گذشته از شعله آتش این آیین باستانی برای پیشبینی وضع هوا استفاده میکردند، اگر دود آتش نوروزبل به سمت کوهستانهای جنوبی و ییلاق میرفت، به معنای زمستانی آرام و مناسب در جلگه (قشلاق) است. اما اگر شعله و دود به سمت جلگه حرکت میکرد، یعنی زمستانی سخت، سرد و پربرف در پیش خواهد بود.
برخی پژوهشگران نیز جشن نوروز بل را با اسطورههای فریدون و ضحاک پیوند میدهند و برخی دیگر آن را مرتبط با آیین خراجی یا همان جشن برداشت محصول میدانند.
تاریخ و محل دقیق برگزاری جشن نوروزبل
آغاز سال نو در تقویم دیلمی برابر با ۱۷ مردادماه است. این زمان برای کشاورزان منطقه گیلان و دیلمستان اهمیت ویژهای دارد، زیرا همزمان با برداشت محصول و پایان تلاشهای یک سال آنها است.
این جشن بیشتر در مناطق کوهستانی و جنگلی استان گیلان و بهویژه در روستاها و شهرهای گالشی و دیلمی برگزار میشود.
نحوه برگزاری و آداب جشن نوروز بل
برگزاری جشن نوروزبل آمیخته با آداب و رسوم محلی است و در چند مرحله اجرا میشود:
روشن کردن آتش
مردم گیلان بر این باورند که آتش، کاهشدهندهی سوز برف و سرما است. به همین دلیل، هنگام غروب خورشید در شب نوروزبل، هیزمهای آغشته به نفت را شعلهور میکنند. در گذشته، روشن کردن آتش نوروزبل تنها در خانهها و روستاها نبود. بلکه این کار توسط سَرگالش(بزرگ قوم و پیشوای دامداران) در بلندترین قلههای کوه انجام میگرفت. این آتش بهعنوان اعلام آغاز سال جدید و شروع فصل کوچ روشن میشد و به دامداران علامت میداد که زمان هدایت گلهها از قلهها به پایین کوه فرارسیدهاست.
گردهمایی و شادی جمعی
اهالی روستا در حالی که دور تا دور آتش میگردند، با آواز، شادی و روبوسی به استقبال سال نو میروند و یکدیگر را شادباش میگویند.
موسیقی و رقص محلی
در این آیین باستانی، زنان و مردان محلی گرد هم میآیند و با صدای گرم خود آوازهای سنتی گیلکی را میخوانند:
گروم گروم گروم بل (آتشی که با هیبت میسوزی)/ نوروز ما و نوروز بل (ماه نوروز و شعلهی بلند آتش)
نو سال ببی، سال سو (ای سال نو، روشنایی باشی)/ نو بدی خونه واشو (فراوانی ببخشی به خانههایمان)
نوزا و بود و وابو (مانند گیاهان نورسته نعمت ببخشی)/ امئه روزیئره واشو (برای رزق و روزی ما بارآور شوی)
هچنین گروهی از مردان با پوشش سنتی شامل کلاه و شولای گالشی(که لباس بومی کوهنشینان گیلان است)در اطراف آتش نوروزبل میچرخند. این حرکت نمادی از گردهمایی و اتحاد در آغاز سال نو به شمار میرود. این آوازها و نغمههای محلی همراه با رقصهای گروهی، فضایی پر از شادی، هیجان و همبستگی ایجاد میکنند.
اجرای بازیها و نمایشهای آیینی
یکی از نمایشهای آیینی نوروزبل، مبارزه خیر و شر و آغاز سال نو می باشد. همچنین اجرای بازیهایی مانند:
لافند بازی(طناب بازی): نوعی طناببازی گروهی است که معمولا میان دو گروه از مردان یا نوجوانان برگزار میشود.
عروس گولی: آیینی نمایشی و طنزآمیز که با موسیقی و حرکات نمایشی همراه است.
کشتی گیله مردی: ورزش سنتی گیلان که قدرت و مهارت بدنی را به نمایش میگذارد.
پوشش محلی
یکی از شاخصترین ویژگیهای نوروزبل، پوشش سنتی شرکتکنندگان به ویژه گالشها است:
شولا: لباس سنتی چوپانی که از پشم تهیه میشد و معمولا تازه و تمیز برای جشن پوشیده میشد.
کلاه نمدی: مردان گالش این کلاه را بر سر میگذاشتند تا هم نماد فرهنگ بومی باشد و هم احترام به سنتهای کهن را نشان دهد.
گالش ها معتقد بودند برای شرکت در این مراسم باید لباسها پاکیزه و نو باشند و لباسهای کهنه به آتش انداخته میشد.
بازارچه محلی
در روز جشن نوروزبل، زنان و دختران گیلانی با لباسهای محلی زیبا و رنگارنگ در غرفهها حضور مییابند.آنها به فروش خوراکیهای محلی، صنایعدستی، بافتههای پشمی و دیگر سوغات سنتی میپردازند و با روی خوش و مهماننوازی از گردشگران استقبال میکنند. فروشندگان در این غرفهها علاوه بر فروش محصولات، شیرینی، شکلات و خوراکیهای محلی را به بازدیدکنندگان تعارف میکنند تا تجربهای شاد، صمیمی و فرهنگی از جشن نوروزبل برای گردشگران ایجاد شود.
دلیل برگزاری نوروزبل در میانه مرداد ماه
گالشها بر این باور بودند که اواسط مرداد ماه بهترین زمان برای پرداخت مالیات و خراج سالانه است. به همین دلیل، با تغییر در تقویم خود، میانه مرداد را به عنوان آغاز سال جدید انتخاب کردند. آنان تلاش میکردند تا کارهای کشاورزی و دامداری خود را پیش از این زمان به پایان برسانند و در پایان سال، با برپایی آیینهای شاد، دستاورد یک سال تلاش را جشن بگیرند. در واقع این جشن یک آیین خراجی برای پرداخت مالیات به ارباب به شمار میرفت.
غذاها و خوراکیهای سنتی نوروزبل
خوراکیها و غذاهای سنتی در این جشن نمادی از فرهنگ، مهماننوازی و شکرگزاری مردم گیلان محسوب میشوند.
| کولوره | نان شیرین محلی که با آرد گندم و شکر تهیه میشود و یکی از محبوبترین خوراکیهای نوروزبل است. |
| نقل و نبات | برای شادی و شیرینکام کردن مهمانان میان غرفهها و مراسم جشن پخش میشود. |
| شیرینی های محلی | شامل شیرینیهای سنتی با طعمهای محلی مثل گردو، عسل و هل که در غرفههای زنان محلی عرضه میشوند. |
| شکلات و آجیل محلی | به عنوان پذیرایی از بازدیدکنندگان و گردشگران تعارف میشوند. |
| ماهی تازه | به دلیل نزدیکی گیلان به دریای خزر، ماهی تازه یکی از خوراکیهای جشن است. |
| برنج تازه برداشت شده | به همراه خوراکهای محلی طبخ و عرضه میشود. |
| خوراکیهای سنتی گیاهی و محلی | شامل سبزیجات محلی، آش و غذاهای سنتی که با مواد طبیعی و تازه آماده میشوند. |
برگزاری جشن نوروز بل امروزی
اگرچه نوروزبل هنوز در تمام گیلان فراگیر نشده و تنها در بخشهایی از این استان اجرا میشود، اما این جشن یکی از جاذبههای گردشگری گیلان به شمار میآید. زنده نگه داشتن این آیینها، علاوه بر حفظ میراث فرهنگی و سنتهای کهن، فرصتی برای معرفی فرهنگ و آداب محلی گیلان به بازدیدکنندگان و گردشگران است.
امروزه جشن نوروزبل بهانهای برای زنده نگه داشتن سنتهای قدیمی گیلان و فرصتی برای گردهمایی، شادی و خوشحالی مردم است. این جشن همچنان به شکل سنتی خود برگزار میشود، اما پرداخت مالیات و برداشت محصول دیگر جز آیین سنتی این جشن نمیباشد.
