مراسم گرگیعان در نیمه ماه مبارک رمضان، در بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس برگزار میشود که در ایران نامهای مختلفی دارد. در خوزستان این مراسم را «گرگیعان» یا «قرقیعان» مینامند و به «ثوابه» یا «جوابه» معروف است. محور اصلی این جشن کودکان با لباسهای محلی رنگارنگ هستند.
مراسم گرگیعان چیست؟
گرگیعان یکی از آیینهای اصیل مردم عربزبان منطقه خلیج فارس است که در کشورهایی چون کویت، عربستان، قطر، بحرین، امارات و بخشهایی از جنوب ایران جایگاهی ویژه دارد. این جشن در نیمه ماه رمضان، همزمان با سالروز ولادت امام حسن(ع) برگزار میشود. در این مراسم، کودکان بیشترین نقش را ایفا میکنند. آنها با پوشیدن لباسهای سنتی و خواندن سرودهای محلی، از خانهها هدایایی چون شیرینی، نقل یا تنقلات دریافت میکنند. نام «گرگیعان» ریشهای در لهجههای بومی-عربی دارد و به صورت نمادین به تقسیم شیرینی و بخشش بین بچهها اشاره میکند.
تاریخچه مراسم گرگیعان
قدمت مراسم «گرگیعان» به ۱۴۰۰ سال میرسد و درباره ریشه نام آن دیدگاههای متفاوتی مطرح شدهاست:
- نام این آیین در اصل «قرقیعان» است، اما در میان عربزبانان خوزستان، به دلیل تفاوتهای لهجهای، حرف «ق» معمولا «گ» تلفظ میشود. به همیندلیل این جشن در جنوب ایران بیشتر با عنوان «گرگیعان» شناختهمیشود.
- گروهی بر این باورند که این واژه از تعبیر عربی «قرع الباب» به معنای در زدن گرفتهشده؛ زیرا در این آیین، کودکان برای گرفتن هدیه و شیرینی در خانهها را میکوبند و آواز میخوانند.
- تفسیر دیگری نیز وجود دارد که این نام برگرفته از عبارت «قرهالعین» میباشد؛ اصطلاحی که نشاندهنده شادی و دلگرمی انسان است. براساس این روایت، چون مراسم گرگیعان همزمان با سالروز ولادت امام حسن مجتبی(ع) برگزار میشود و پیامبر اسلام(ص) در آن زمان از تولد نخستین نوه خود شادمان بود، مردم برای تبریک به خانه حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) میرفتند و «قرهالعین، قرهالعین» را بر زبان میآوردند. این رفتار به مرور تبدیل به آیینی سالانه میان مسلمانان شد و بیشتر در مناطق مجاور محل تولد امام حسن، از جمله خوزستان، باقی ماند.
تاریخ و محل برگزاری مراسم گرگیعان
گرگیعان یکی از رسوم کهن اعراب است که در چند ناحیه از جهان اسلام رواج دارد. این آیین در شهرهای جنوب ایران مانند خوزستان، آبادان، خرمشهر، شادگان، سوسنگرد، هویزه و روستاهای عرب نشین مانند علوه کارون، شبیشه و خماط هر ساله شب نیمه رمضان، همزمان با میلاد امام حسن مجتبی(ع)، برگزار میشود. در شب نیمه رمضان، کودکان با لباسهای نو و محلی به خیابانها میآیند؛ پسران دشداشههای سفید یا رنگی میپوشند و دختران با عبا و پوششهای سنتی تزئینشده ظاهر میشوند. آنها به در خانهها سر میزنند، سرودهای مخصوص گرگیعان را میخوانند و از اهالی محل شیرینی، هدیه یا عیدی میگیرند.
اهمیت فرهنگی این مراسم سبب شد در سال ۱۳۹۵ هجری شمسی، جشن گرگیعان توسط مجموعه فرهنگی گرگیعان خوزستان به عنوان میراث فرهنگی ناملموس کشور ثبت شود. این ثبت ملی، ارزش تاریخی و اجتماعی این جشن کودکانه اما ریشهدار را تایید و آن را به عنوان بخشی از هویت فرهنگی مردم جنوب ایران به رسمیت شناختهاست.
نحوه برگزاری و آداب مراسم گرگیعان
در شب نیمه ماه مبارک رمضان پس از افطار، کودکان لباسهای محلی خود را میپوشند؛ پسران دشداشههای سنتی و دختران چادرها و لباسهای محلی را بر تن میکنند. آنها کیسههای کوچکی به گردن میآویزند و به کوچهها و محلهها میروند تا از خانههای مختلف عیدی و شیرینی جمعآوری کنند.
این مراسم مانند نام خود، در هر منطقه سرودهای مخصوصی دارد. کودکان کویتی میخوانند:
«قرقیعان و قرقیعان بین اقصیر و رمضان» «قرقیعان و قرقیعان بین شعبان و رمضان»
و کودکان اماراتی می خوانند:
«انطونه حقالله یرضی علیکمالله» «حق خداوند را بدهید خداوند از شما راضی باشد»
و در برخی مناطق عربی این ترانه خواندهمی شود:
«عطونا الله یعدیکم بیت مکه یودیکم» «حق خداوند را بدهید خداوند از شما راضی باشد»
در خوزستان نیز کودکان هنگام رسیدن به خانهها آواز میخوانند:
«ماجینه یا ما جینه حل الکیس و انطینا» «آمدیم و آمدیم، در کیسه را باز کن و به ما عیدی و شیرینی بده»
گاهی بچهها دو گروه میشوند و گفتوگوی موزونی میان آنها شکل میگیرد. گروه اول میگوید:
«گرگیعان و گرگیعان» و گروه دوم جواب دهد: «الله یعطیکم رضعان»
یا اینکه «گرگیعان و گرگیعان؛ الله ایخلی اولیدکم»
در نهایت اهالی خانهها به کودکان آجیل سنتی، باسورک، شیرینی یا عیدی میدهند و جشن تا نیمههای شب ادامه پیدامیکند.
نحوه برگزاری مراسم گرگیعان در کویت
در کویت جشن گرگیعان شکل بسیار باشکوهتری نسبت به خوزستان دارد. بسیاری از کویتیها این آیین را میراث نیاکان خود میدانند و آن را با تشریفات و هزینههای فراوان برگزار میکنند. برخی خانوادهها برای این شب سالنهای مجلل اجارهکرده و مهمانان زیادی دعوت میکنند تا مراسمشان چشمگیرتر باشد. سفره گرگیعان در این نوع جشنها بسیار پرخرج است و در کنار شیرینیها، گاهی اسکناسهای ۲۰ دیناری یا حتی سکههای طلا به کودکان هدیه میدهند. رقابت و چشموهمچشمی در میان برخی خانوادهها آنقدر زیاد است که هزینه برگزاری این مراسم گاه به دهها هزار دلار میرسد.